Ik zie links en recht berichten en meningen over AI voorbijkomen. Vanuit mijn denken en zoeken naar “zorg dat je weet wat je niet niet weet, want dan kan je risico’s afwegen enz……… heb ik nagedacht hoe hier mee om te gaan.
Dat bracht mij op het idee om het ChatGPT zelf te vragen. Natuurlijk weet ik dat ik het in feite aan een taalsysteem vraag en dat ChatGPT geen eigen mening heeft. Maar juist daarom vond ik het interessant: wat krijg ik terug als ik AI vraag om naar zichzelf en zijn eigen impact op ons als mens te kijken? En dus ook een indirecte manier om te ontdekken welke opvattingen, argumenten en inzichten over AI in zo’n systeem samenkomen.
De impact van AI op ons als persoon is veel groter dan alleen “AI neemt werk over”. AI raakt vooral aan de manier waarop we denken, leren, beslissen, werken, communiceren en verantwoordelijkheid nemen.
Ik zou het voor jouw thema zelfs zo samenvatten:
AI verandert niet alleen wat een mens kan, maar ook wat een mens nog zélf moet kunnen.
1. Ons denken verandert
Als AI altijd beschikbaar is om iets op te zoeken, te analyseren of uit te werken, ontstaat het risico dat we minder zelf nadenken.
Van: “Ik moet het weten.”
naar: “Ik moet weten hoe ik het kan laten vinden.”
Dat is op zichzelf niet verkeerd. Maar er ontstaat een belangrijk onderscheid tussen:
- kennis hebben
- begrijpen
- kunnen beoordelen
- AI output kunnen controleren
- verantwoordelijkheid kunnen nemen
Juist die laatste drie worden belangrijker.
2. Onze kennis kan oppervlakkiger worden
AI geeft vaak een overtuigend antwoord voordat wij zelf goed hebben nagedacht. Daarmee ontstaat een merkwaardig risico:
Hoe beter AI wordt in antwoorden geven, hoe minder zichtbaar onze eigen onkunde wordt.
Je weet dan niet meer: “Ik weet het niet.”
maar krijgt het gevoel: “Ik heb een antwoord.”
Dat zijn twee heel verschillende dingen.
3. Onze vaardigheden veranderen
Een aantal vaardigheden wordt waarschijnlijk minder belangrijk:
- informatie uit het hoofd reproduceren;
- standaardteksten schrijven;
- eenvoudige berekeningen maken;
- standaardonderzoek uitvoeren;
- routinematige administratieve werkzaamheden.
Andere vaardigheden worden juist belangrijker:
- goede vragen stellen;
- kritisch denken;
- verbanden leggen;
- bronnen beoordelen;
- risico’s herkennen;
- context begrijpen;
- ethische afwegingen maken;
- verantwoordelijkheid nemen.
AI maakt menselijke beoordeling dus niet overbodig. Het maakt slechte beoordeling gevaarlijker.
4. Onze zelfstandigheid komt onder druk
Er kan ook een vorm van AI afhankelijkheid ontstaan.
Net zoals we inmiddels nauwelijks meer zonder navigatie app willen rijden, kunnen we straks voor steeds meer zaken zeggen:
“Vraag het even aan AI.” Daarmee besteden we niet alleen werkzaamheden uit, maar mogelijk ook ons denkwerk.
De fundamentele vraag wordt dan: Wie stuurt wie: de mens de AI, of de AI steeds meer de mens?
5. AI beïnvloedt ons beeld van de werkelijkheid
Dit is misschien wel de grootste maatschappelijke impact. AI kan teksten, foto’s, stemmen en video’s maken die nauwelijks van werkelijkheid te onderscheiden zijn. Daardoor verschuift de vraag van:
“Is dit waar?” naar: “Hoe weet ik dat dit waar is?”
Dat raakt direct aan vertrouwen, media, democratie, reputatie en sociale relaties.
6. Privacy wordt persoonlijker
AI maakt enorme hoeveelheden persoonlijke informatie bruikbaar en combineerbaar.
Niet alleen: “Wat heb ik over jou?” maar steeds meer: “Wat kan ik over jou afleiden?”
Uit gedrag, voorkeuren, zoekopdrachten, communicatie, locatie, foto’s en andere gegevens kunnen patronen worden afgeleid. Daarmee wordt privacy niet alleen een kwestie van gegevens beschermen, maar van: bescherming van persoon achter de gegevens.
7. Verantwoordelijkheid wordt ingewikkelder
Wanneer AI een beslissing adviseert en een mens die beslissing overneemt, ontstaat een gevaarlijke tussenruimte:
“De computer zei het.”
Maar AI kan geen menselijke verantwoordelijkheid dragen.
Dus: AI adviseert → mens beslist → mens blijft verantwoordelijk.
Dat principe wordt volgens mij één van de belangrijkste uitgangspunten van verantwoord AI-gebruik.
En misschien nog belangrijker: AI verandert onze waarde
Als machines steeds beter worden in schrijven, analyseren, programmeren, ontwerpen en adviseren, moeten we opnieuw nadenken over:
Wat maakt een mens waardevol?
Niet alleen kennis.
Niet alleen productiviteit.
Niet alleen intelligentie.
Maar bijvoorbeeld:
oordeelsvermogen – empathie – verantwoordelijkheid – creativiteit – geweten – relaties – betekenis.
Daar zit volgens mij (ChatGPT) de echte maatschappelijke discussie over AI.
Zo ziet ChatGPT het speelveld.
